Strategisch scherp kiezen: Schaken op drie borden tegelijk

Ik merk het de laatste tijd aan mezelf, maar ik zie het ook voortdurend bij de leiders en ondernemers die ik mag begeleiden. De druk is hoog. De wind waait uit onverwachte hoeken en de kaarten worden bijna wekelijks opnieuw geschud. De tijd dat we de toekomst konden berekenen met statische vijfjarenplannen ligt definitief achter ons. We staan in een permanent strategisch spanningsveld.

Kijk maar naar de geopolitieke brandhaarden om ons heen, zoals de oorlog in Oekraïne. Daar zien we een extreme versnelling: nieuwe wapensystemen en technologische oplossingen worden binnen enkele maanden ontwikkeld, getest en op het slagveld ingezet. Kunstmatige intelligentie versnelt dit proces exponentieel, maar de techniek is niet de enige factor. De echte sleutel ligt in menselijke wendbaarheid.

Als leidinggevende in deze turbulente jaren wordt er simpelweg van je verwacht dat je razendsnel inzicht krijgt in een complexe markt. Je moet met je team anticiperen, de juiste mensen de ruimte geven en vervolgens de hele organisatie mobiliseren om met 'alle hens aan dek' nieuwe oplossingen te realiseren. Dat vraagt om een specifieke leiderschapscompetentie: systeemstrategisch denken.

De kunst van het schaken op drie borden

Systeemstrategisch denken is het vermogen om complexe systemen te lezen en patronen te herkennen. Het is het talent om de dieperliggende oorzaken te onderscheiden van de oppervlakkige symptomen. En, misschien wel het belangrijkste: vanuit dat diepe begrip de hefboominterventies te vinden die werkelijk het verschil maken. Het betekent dat je niet louter reageert op wat zichtbaar is aan de oppervlakte, maar ingrijpt op de krachten die het systeem áándrijven.

Dat klinkt als een hele mond vol. In de praktijk is het te vergelijken met parallel schaken op drie verschillende schaakborden tegelijk:

1. Het bord van de markt: Wat gebeurt er wereldwijd en in onze sector?
2. Het bord van de klant: Wat hebben onze relaties vandaag én morgen écht nodig?
3. Het bord van de eigen organisatie: Wat kunnen onze mensen aan, waar ligt onze kracht en waar schuurt het?

Laat ik heel eerlijk met je zijn: dit kan ik ook niet in mijn eentje. Het is een competentie die we, net als in de topsport, voortdurend moeten trainen om fit te blijven. Binnen ons raamwerk van Cutting Edge Leadership — waarin we ook zelfleiderschap, emotionele intelligentie en bezield leiderschap onderscheiden — hebben we deze competentie opgedeeld in drie heldere, trainbare pijlers.

1. Organisatiesysteem-inzicht: De helikopterview

De eerste stap is het toepassen van de grondbeginselen van systeemdenken. Dit betekent dat je patronen leert herkennen in complexe situaties. Wat is het werkelijke probleem en wat is slechts een symptoom?

Denk aan een een snelle auto met fantastische prestaties, maar zonder remmen. Als die auto crasht, kun je de motor de schuld geven, maar het probleem zit in het ontbreken van de remmen. In organisaties werkt dat net zo. Soms herstructureren we een afdeling (symptoombestrijding) terwijl het werkelijke probleem ligt in een gebrek aan onderling vertrouwen of onduidelijke verwachtingen (de oorzaak).

Om dit inzicht te krijgen, moet je regelmatig bewust uit de dagelijkse operatie stappen. Neem afstand om het grote geheel te zien. Begrijp hoe jouw organisatie als systeem functioneert en hoe structuur, cultuur, macht en leiderschap elkaar beïnvloeden.

2. Complexiteit vertalen naar strategisch perspectief

Albert Einstein zei ooit: "Reduceer complexiteit tot eenvoud, maar zonder de realiteit van de complexiteit te verliezen." Dat is precies de kern van deze tweede pijler.

Als architect van opleiding houd ik van structuren: een stevig fundament, dragende pilaren en een helder dak. Wanneer je de patronen op de drie schaakborden herkent, is de kunst om deze te vertalen naar een logisch proces van drie tot vijf stappen.

Dit vraagt om creativiteit. Het betekent dat je vanuit een helikopterperspectief drie tot vier toekomstscenario's doordenkt zonder te snel in het proces te bevriezen. Pas daarna durf je te kiezen voor één helder strategisch perspectief. Niet om star aan vast te houden, maar als een kompas dat je samen met je team vertaalt naar een haalbaar plan.

3. Strategische implementatie: Vrijheid in verbondenheid

Een bekend principe uit de moderne krijgskunde luidt: maak een uitstekend plan, maar geef je mensen vervolgens de vrijheid om dit op de plek zelf aan te passen aan de realiteit van het slagveld.

In een gezonde organisatie brengt vertrouwen vrijheid, terwijl wantrouwen leidt tot verstikkende controle. De bekende onderzoeker Paul Zak toonde al aan dat high-trust organisaties aanzienlijk minder stress en burn-out kennen, en juist meer energie en betrokkenheid.

Strategische implementatie slaagt alleen als je:

• Een heldere strategie en scherp perspectief bouwt voor de komende 12 maanden.
• Durft te kiezen, ook als die keuzes soms onpopulair zijn omdat nog niet iedereen het grote plaatje overziet.
• De hefboompunten in je organisatie identificeert en daar doelgericht op ingrijpt.
• Onafgebroken communiceert met je hele team, zodat de scherpe prioriteiten op elk niveau worden begrepen.

"Het gaat er in leiderschap niet om dat we perfect zijn, maar dat we bereid zijn om te groeien in kleine, gestage stappen. Voor elk gif in een organisatie is er een elixer; voor strategische vaagheid is het elixer moedige scherpte."

Jouw eerste stap naar meesterschap

Hoe staat het er bij jou voor op dit moment? Niet waar je zou wíllen staan, maar waar je vandaag daadwerkelijk staat met je team?

Mijn uitnodiging aan jou is om deze week of deze maand de tijd te nemen met je leiderschapsteam. Leg de drie schaakborden eens op tafel: de markt, de klanten en jullie eigen organisatie. Welke patronen zien jullie? Welke drie scenario's kunnen jullie schetsen om proactief te anticiperen op de komende maanden, in plaats van achter de feiten aan te lopen?

Als je dieper op een excellente communicatie naar je brede team door wilt gaan, raad ik je van harte het boek De Plakfactor (Made to Stick) van Dan en Chip Heath aan. Het helpt je enorm om jullie complexe strategie te vertalen naar een boodschap die plakt bij al je medewerkers.

Ik wens je veel wijsheid en moed toe op deze ontdekkingsreis.

Hartelijke groet,

Paul Donders